تولید آثار روایی درباره مقاومت

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، مقاومت تنها یک مفهوم نظامی یا سیاسی نیست؛ بخشی از تاریخ معاصر ملت هایی است که در برابر اشغال، استعمار و تجاوز ایستادگی کرده اند. در این میان، ادبیات و هنر نیز وظیفه ثبت و روایت این ایستادگی را بر عهده دارند؛ روایت انسان هایی که در دل بحران ها و جنگ ها زندگی کرده اند و تجربه مقاومت را از نزدیک لمس کرده اند.

روز مقاومت اسلامی، فرصتی است برای بازخوانی همین روایت ها و بررسی اینکه ادبیات و هنر چگونه می توانند تجربه مقاومت را از مرزهای جغرافیایی عبور دهند و به مخاطبان دیگر منتقل کنند. در این میان، دفتر هنر و ادبیات بیداری حوزه هنری طی سال های اخیر با تغییر و گسترش مأموریت خود، فعالیت های بیشتری را در حوزه روایت مقاومت و تحولات منطقه دنبال کرده است.

به همین بهانه، به سراغ مرتضی قاضی، مدیر دفتر هنر و ادبیات بیداری حوزه هنری، و معصومه رامهرمزی، کارشناس این دفتر، رفتیم تا درباره پیشینه شکل گیری دفتر، تغییر مأموریت های آن، فعالیت های ادبی و روایی و نقش این مجموعه در ثبت روایت مقاومت در کشورهای مختلف گفت وگو کنیم.

در بخش نخست این گفت وگو، روایت شکل گیری دفتر هنر و ادبیات بیداری، مسیر تغییر مأموریت آن و چگونگی ورود این مجموعه به عرصه ادبیات و روایت مقاومت بین الملل را از نظر می گذرانیم.

دفتر هنر و ادبیات بیداری از ابتدا با چه مأموریتی شکل گرفت؟ چه تفاوتی میان دفتر ادبیات پایداری و بیداری وجود داشت که باعث شکل گیری ادبیات بیداری شد؟

قصه ادبیات بیداری و شکل گیری دفتر هنر و ادبیات بیداری به سال های پایانی دهه 80 بازمی گردد؛ حدود سال های 1386 و 1387. روایتی که درباره شکل گیری این دفتر ارائه می کنم، بر اساس گفت وگویی است که با دکتر مجتبی رحمان دوست، مسئول پیشین دفتر هنر و ادبیات بیداری، داشتم. من مسئولیت این دفتر را از ایشان تحویل گرفتم و برای آشنایی با پیشینه دفتر، افراد فعال در آن و اقداماتی که در سال های نخست انجام شده بود، خدمت ایشان رسیدم. بخشی از این روایت در قالب تاریخ شفاهی ثبت نشده و در حافظه ایشان و بنده باقی مانده است.

بر اساس روایت دکتر رحمان دوست، ایشان در آن مقطع در مجموعه ای که در حوزه فلسطین فعالیت می کرد ــ که به نظر می رسد جمعیت دفاع از فلسطین بوده است ــ دبیر کمیسیون فرهنگی بودند. در آن کمیسیون، جمعی از فعالان و چهره های حوزه فرهنگ و سیاست حضور داشتند و آقای بنیانیان، رئیس وقت حوزه هنری، نیز از اعضای آن بود.

این کمیسیون جلسات مستمری برگزار می کرد، اما به دلیل مشغله های آقای بنیانیان، امکان حضور مستمر ایشان در جلسات فراهم نبود. به همین دلیل از دکتر رحمان دوست خواسته شد جلسات در حوزه هنری برگزار شود تا آقای بنیانیان نیز امکان حضور در آنها را داشته باشد.

به تدریج، این جلسات کمیسیون فرهنگی به ایده شکل گیری یک دفتر در حوزه هنری منجر شد. آقای بنیانیان پیشنهاد می کنند که دکتر رحمان دوست دفتری را در حوزه هنری راه اندازی و مسئولیت آن را بر عهده بگیرند تا بخشی از فعالیت هایی که در آن مجموعه در حوزه فلسطین دنبال می شد، از طریق این دفتر در حوزه هنری پیگیری شود.

بر اساس این روایت، در ابتدا نام دفتر «دفتر دفاع یا حمایت از فلسطین و لبنان» بوده و هنوز عنوان «دفتر ادبیات بیداری» برای آن استفاده نمی شده است. مأموریت اولیه دفتر نیز بیشتر معطوف به فعالیت های فرهنگی مرتبط با فلسطین و لبنان بود.

با ورود به سال های ابتدایی دهه 90 و شکل گیری جریان موسوم به «بیداری اسلامی» در کشورهای عربی، این فعالیت ها وارد مرحله جدیدی شد. در آن مقطع، مجموعه ای نیز در دفتر رهبر انقلاب با مسئولیت آقای ولایتی برای پیگیری موضوع بیداری اسلامی در کشورهای عربی شکل گرفته بود. در همین چارچوب، پیشنهاد شد عنوان دفتر حوزه هنری به «دفتر هنر و ادبیات بیداری» تغییر پیدا کند.

نکته قابل توجه این بود که عنوان دفتر صرفاً «بیداری» باقی ماند و واژه «اسلامی» در نام آن قرار نگرفت. به این ترتیب، عنوان «دفتر هنر و ادبیات بیداری» شکل گرفت و دکتر رحمان دوست نیز فعالیت های جدیدی را در این دفتر تعریف و پیگیری کردند.

تا سال 1402، زمانی که بنده مسئولیت دفتر را بر عهده گرفتم، دکتر مجتبی رحمان دوست مسئولیت این دفتر را بر عهده داشتند. ایشان که اکنون نماینده مجلس هستند، در طول این سال ها مأموریت ها و برنامه های مختلفی را در دفتر دنبال کردند.

یکی از مهم ترین مأموریت های دفتر، ایجاد ارتباط میان حوزه هنری، هنرمندان و نویسندگان با جبهه مقاومت و کشورهای مختلف بود. دفتر در این سال ها چند برنامه مشخص و مستمر داشت که از جمله آنها می توان به برنامه ای با عنوان «کبوترهایی بر مساجد دوردست» اشاره کرد. این برنامه طی بیش از یک دهه، حدود 70 نوبت برگزار شد و اگرچه در دوره شیوع کرونا به دلیل محدودیت های موجود با کاهش برگزاری مواجه شد، اما استمرار خود را حفظ کرد.

در این برنامه ها، کارشناسان و صاحب نظرانی از کشورهای مختلف یا درباره مناطق گوناگون دعوت می شدند و درباره وضعیت بیداری اسلامی، جریان های مقاومت و تحولات فرهنگی و سیاسی آن مناطق سخن می گفتند. موضوعاتی درباره لبنان، سوریه، فلسطین، کشورهای آفریقایی و برخی کشورهای اروپایی در این جلسات مورد بررسی قرار گرفت. گزارش این برنامه ها هم در فضای مجازی منتشر شده و هم در آرشیو دفتر موجود است.

یکی دیگر از برنامه های دفتر که در دوران کرونا توسعه بیشتری پیدا کرد، «روایت بیداری» بود. این برنامه با هدف نقد و بررسی کتاب های مرتبط با حوزه مقاومت و بیداری شکل گرفت و به معرفی و نقد آثار منتشرشده در این حوزه می پرداخت.

از دیگر فعالیت های دفتر می توان به جشنواره «قوس غدیر» یا «باران غدیر» اشاره کرد. این جشنواره به شعرهایی اختصاص داشت که شاعران غیرشیعه درباره حضرت امیرالمؤمنین(ع) سروده بودند و دبیرخانه آن در دفتر هنر و ادبیات بیداری مستقر بود. فراخوان جشنواره نیز از طریق دفتر دنبال می شد و این رویداد در جهان اسلام شناخته شده بود.

همچنین نقد و بررسی فیلم های مرتبط با جبهه مقاومت از دیگر برنامه های دفتر بود که در دوران کرونا بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در این برنامه ها فیلم هایی با موضوع مقاومت نمایش داده و درباره آنها بحث و بررسی انجام می شد و گزارش این نشست ها نیز در آرشیو دفتر موجود است.

یکی دیگر از فعالیت های دفتر در آن سال ها، برگزاری سفرهای فرهنگی و ادبی به کشورهای مختلف بود. دکتر رحمان دوست و گروه هایی از نویسندگان و هنرمندان به کشورهای مختلف سفرهایی داشتند. برای نمونه، یکی از این سفرها به ترکیه و در ارتباط با کشتی کمک رسانی به غزه انجام شد که در جریان آن، رژیم صهیونیستی به کشتی «ماوی مرمره» حمله کرد. از این سفر نیز روایتی در قالب کتاب منتشر شد.

همچنین سفرهایی به کشورهای دیگر از جمله بوسنی انجام شد و برخی آثار و روایت های مرتبط با این سفرها شکل گرفت. در این مقطع، تولید کتاب الزاماً مأموریت مستقیم دفتر نبود، اما برخی آثار با حمایت یا در ارتباط با فعالیت های دفتر شکل گرفتند. برای نمونه، کتاب «حقیقت سمیر» نوشته یعقوب توکلی در آن مقطع در مجموعه فعالیت های دفتر قرار داشت، هرچند نام دفتر در کتاب درج نشده است. دلیل آن نیز این بود که مأموریت اصلی دفتر تولید کتاب نبود و بیشتر بر ایجاد ارتباط با کشورهای مختلف و حوزه بین الملل تمرکز داشت.

در این دوره، آقای ناصر ضرابی نیز نقش بسیار مهمی در فعالیت های دفتر داشتند. دکتر رحمان دوست به دلیل مسئولیت های مختلفی که در مقاطعی بر عهده داشتند، از جمله حضور در مجلس و مسئولیت های دولتی، همواره امکان حضور مستمر در دفتر را نداشتند. در این شرایط، آقای ضرابی حضور مستمر و فعالی در دفتر داشتند و بخش عمده فعالیت های اجرایی را پیگیری می کردند.

اگر بخواهم از تعبیر دقیق تری استفاده کنم، می توان گفت آقای ضرابی «جعبه سیاه» دفتر بودند؛ چراکه از برنامه ریزی و دعوت ها گرفته تا تبلیغات، هماهنگی جلسات و اجرای برنامه ها را پیگیری می کردند. حتی برخی از نویسندگان و فعالان فرهنگی، دفتر بیداری را با نام ایشان می شناختند. خانم اعظم حسینی، نویسنده کتاب «دا»، نیز از جمله افرادی بودند که با فعالیت های آقای ضرابی در دفتر آشنایی داشتند.

در سال های پایانی مسئولیت دکتر رحمان دوست، آقای احمد توفیق نیز در کنار ایشان و آقای ضرابی فعالیت هایی را دنبال کردند. ایشان اکنون مسئول میز عراق در حوزه بین الملل حوزه هنری هستند و در آن مقطع نیز در برنامه هایی مانند «قوس غدیر» و «روایت بیداری» نقش داشتند.

*با توجه به اینکه دفتر بیداری در دوره جدید قرار است به سمت تولید آثار روایی و مستند در حوزه مقاومت بین الملل حرکت کند، این تغییر رویکرد چه تفاوتی با مأموریت پیشین دفتر ایجاد کرده و چه خلأیی را در ادبیات مقاومت دنبال می کند؟

بنده نیز پیش از حضور در دفتر هنر و ادبیات بیداری، از سال 1397 تا 1401 در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس و زیر نظر شهید سردار دکتر نائینی فعالیت می کردم. در آنجا مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و نشر «مرز و بوم» بودم و در حوزه خاطرات، زندگی نامه، پژوهش های فرهنگی و اجتماعی و ترجمه فعالیت داشتم.

در همان دوره، سرکار خانم رامهرمزی نیز مسئولیت مشاوره و کارشناسی فعالیت های ما را بر عهده داشتند و حضور ایشان در فرآیند تولید آثار، پشتوانه مهمی برای فعالیت های گروه بود. همچنین در آن دوره، یک شورای تخصصی برای موضوعات گروه تشکیل داده بودیم که بزرگانی همچون خانم رامهرمزی، آقای حمید حسام، آقای مرتضی سرهنگی، آقای گلعلی بابایی و آقای مصطفی رحیمی در آن حضور داشتند و از تجربیات و نظرات آنها استفاده می کردیم.

آشنایی بنده با آقای سرهنگی نیز در همین دوره شکل گرفت و ایشان لطف داشتند و ظاهراً در گفت وگوهایی که با آقای دادمان داشتند، موضوع تغییر رویکرد دفتر هنر و ادبیات بیداری را مطرح کرده بودند.

در نهایت، آقای دادمان از طریق آقای سرهنگی پیشنهاد کردند که مسئولیت دفتر هنر و ادبیات بیداری را بر عهده بگیرم. در ابتدا شناخت چندانی از فضای دفتر نداشتم. موضوع از سوی آقای دادمان مطرح شد و سپس از طریق آقای توکلی که در آن زمان معاون برنامه ریزی حوزه هنری بودند، جلسات و گفت وگوها ادامه پیدا کرد.

رویکرد مدنظر آقای دادمان این بود که فعالیت های ارزشمندی که در دوره دکتر رحمان دوست انجام شده بود، حفظ شود، اما مأموریت دفتر در مسیر جدیدی قرار گیرد. ایشان معتقد بودند دفتر هنر و ادبیات بیداری باید در حوزه بین الملل، مشابه نقشی را ایفا کند که دفتر ادبیات مقاومت و ادبیات پایداری به مدیریت آقای سرهنگی در حوزه دفاع مقدس ایفا کرده است.

به بیان دیگر، نگاه ایشان این بود که «بیداری» را می توان مقاومت در خارج از مرزهای ایران تعریف کرد و دفتر باید به سمت تولید کتاب، آثار روایی و روایت های مستند در حوزه تحولات و جریان های مقاومت در کشورهای مختلف حرکت کند.

آقای دادمان تأکید داشتند که همان طور که دفتر آقای سرهنگی به یک جریان شناخته شده، مولد و پویا در حوزه ادبیات مقاومت و دفاع مقدس تبدیل شده است، دفتر هنر و ادبیات بیداری نیز باید در حوزه بین الملل به چنین جایگاهی برسد.

بر همین اساس، طرحی برای تغییر مسیر دفتر تدوین و ارائه شد. البته انتخاب و استقرار بنده در دفتر تقریباً 9 ماه زمان برد. پیشنهاد اولیه در سال 1401 مطرح شد، در مهرماه از مسئولیت قبلی جدا شدم و در نهایت در تیرماه 1402 در دفتر هنر و ادبیات بیداری مستقر شدم.

در روزهای نخست، طبیعی بود که نیاز به شناخت محیط، نیروها، ظرفیت ها و فعالیت های قبلی دفتر داشته باشم. حتی فضای فیزیکی حوزه هنری برایم ناآشنا بود. به تدریج با محیط و مجموعه آشنا شدم و فعالیت ها را آغاز کردیم.

از همان ابتدا از خانم رامهرمزی درخواست کردم که مانند دوره فعالیت در مرکز اسناد، در این مسیر نیز در کنار ما باشند. ایشان نیز با بزرگواری پذیرفتند و از همان روزهای نخست همکاری خود را با دفتر آغاز کردند.

در آغاز کار، بخشی از فعالیت ها و پروژه های گذشته به ما منتقل شد. بخشی از پروژه ها نیز در دفاتر دیگر و در قالب فعالیت های بین المللی در حال انجام بود. بنابراین بنده عملاً میراث دار مجموعه ای از پروژه هایی بودم که برخی از آنها نیمه تمام، برخی در حد ایده و برخی نیز تا مرحله مشخصی پیش رفته بودند. لازم بود این پروژه ها تعیین تکلیف و به سرانجام برسند.

در کنار این فعالیت ها، تعریف پروژه های جدید نیز آغاز شد. اما تقریباً هم زمان با شروع فعالیت ما، اتفاق مهمی در منطقه رخ داد؛ عملیات «طوفان الاقصی» در 7 اکتبر 2023.

تحولات منطقه، به ویژه پس از 7 اکتبر، جنگ 12 روزه و مجموعه اتفاقات مرتبط با جبهه مقاومت، چه تأثیری بر مأموریت و پروژه های دفتر هنر و ادبیات بیداری گذاشته و این دفتر برای ثبت و روایت این تحولات چه برنامه ای دارد؟

از آن مقطع، تحولات منطقه و جهان با سرعت زیادی تغییر کرد و موضوع فلسطین و مقاومت به یکی از مهم ترین مسائل بین المللی تبدیل شد. به تدریج مجموعه ای از اتفاقات و تحولات پشت سر هم رخ داد؛ از شهادت سرداران و فرماندهان مقاومت و شهدای جبهه مقاومت گرفته تا شهادت آیت الله رئیسی، شهادت شهید اسماعیل هنیه، تحولات مربوط به حزب الله، شهادت فرماندهان و جانبازان مقاومت در ماجرای انفجار پیجرها، سقوط سوریه و سپس جنگ 12 روزه و جنگ رمضان.

در ادامه نیز تحولات مرتبط با غزه، موضوع آتش بس و صلح، شهادت شهدای نیروی قدس و دیگر تحولات منطقه ای و بین المللی، مأموریت دفتر را بیش از گذشته به متن تحولات روز نزدیک کرد.

در واقع، بعد از 7 اکتبر، انتظارات از دفتر هنر و ادبیات بیداری به شکل محسوسی افزایش پیدا کرد. بسیاری از پروژه هایی که در حوزه بین الملل و مقاومت تعریف می شد، به نوعی با دفتر بیداری ارتباط پیدا می کرد و دفتر به یکی از محورهای پیگیری این فعالیت ها تبدیل شد.

من پیش از حضور در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس نیز با دغدغه تولید آثار بین المللی و ترجمه مواجه بودم. علت حضورم در مرکز اسناد نیز تا حد زیادی به سخنان رهبر شهید انقلاب درباره ضرورت افزایش فعالیت های فرهنگی و راه اندازی نهضت ترجمه بازمی گشت. در آن مقطع، این دغدغه را داشتم که چگونه می توان بخشی از این مطالبه را در حوزه فرهنگ و ادبیات دنبال کرد.

با حضور در دفتر هنر و ادبیات بیداری، این دغدغه وارد مرحله تازه ای شد؛ چراکه مأموریت جدید دفتر به طور مستقیم با روایت تحولات منطقه، مقاومت، تولید آثار روایی و مستند و همچنین ارتباط با مخاطبان و جریان های فرهنگی خارج از کشور پیوند خورده بود.

به این ترتیب، دفتر هنر و ادبیات بیداری از یک مجموعه با محوریت ارتباطات فرهنگی و برنامه های مرتبط با جریان بیداری، به سمت شکل دهی یک جریان ادبی و روایی در حوزه بین الملل و مقاومت حرکت کرد؛ مسیری که با تحولات منطقه، به ویژه پس از 7 اکتبر، اهمیت و ضرورت آن بیش از گذشته آشکار شد.

*چرا دفتر هنر و ادبیات بیداری در دوره جدید، روایت های انسانی و نزدیک از زندگی مردم جبهه مقاومت را به عنوان یکی از محورهای اصلی تولیدات خود انتخاب کرده است و «لهجه های غزه ای» چه خلأیی را در روایت ادبی فلسطین پر کرد؟

نخستین کتابی که در دوره جدید دفتر هنر و ادبیات بیداری منتشر کردیم، «لهجه های غزه ای» بود. این کتاب را همچنان یکی از نخستین روایت های انسانی و نزدیک از زندگی مردم غزه پس از عملیات طوفان الاقصی می دانم. شهید رفعت العریر، که جنبش «ما عدد نیستیم» را راه اندازی کرده بود، بر همین مسئله تأکید داشت که مردم غزه صرفاً اعداد و آمار نیستند؛ بلکه انسان هایی با آرزوها، علایق، توانمندی ها و استعدادهای خود هستند.

«لهجه های غزه ای» نیز تلاش داشت از همین زاویه به مردم غزه نگاه کند؛ روایتی نزدیک از زندگی روزمره مردمی که در شرایط جنگ چگونه زندگی می کنند، چگونه تلفن همراه خود را شارژ می کنند، برای کودکانشان پوشاک پیدا می کنند یا با وجود محدودیت های موجود، فلافل می پزند. این کتاب مجموعه ای از شعر، داستان، داستانک و روایت های کوتاه از زندگی مردم غزه در جریان طوفان الاقصی بود و به همین دلیل توانست توجه مخاطبان را جلب کند.

یکی از دلایل تأثیرگذاری این کتاب آن بود که ما تصور می کنیم فلسطین را به دلیل سال ها صحبت درباره آن به خوبی می شناسیم، در حالی که شناخت ما از زندگی واقعی مردم فلسطین بسیار محدود است. تصویری که معمولاً از فلسطین ارائه شده، بیشتر یک تصویر کلی و دور است؛ در حالی که ما نیازمند روایت های عینی، دقیق و دست اول از زندگی مردم فلسطین هستیم.

یکی از مشکلات جدی ما نیز همین است که زبان و فرهنگ این مردم را به اندازه کافی نمی شناسیم و به همین دلیل پژوهشگران و روایتگرانی که بتوانند از نزدیک به این جوامع بروند و روایت دست اول ارائه کنند، کمتر در اختیار داریم. در غزه، به دلیل محدودیت های موجود، حتی پدیده هایی مانند فعالیت های خیریه و حضور اینفلوئنسرها شکل گسترده ای پیدا کرده است. امروز می توان نوجوانان و حتی کودکان کم سن وسالی را دید که در میان ویرانه ها و اردوگاه ها از زندگی روزمره، بازی ها و شرایط زندگی خود روایت می کنند و مخاطبان زیادی در فضای مجازی دارند.

به نظر من، یکی از نتایج مهم 7 اکتبر این بود که نگاه ها دوباره به سمت مردم فلسطین جلب شد و مسئله فلسطین را بار دیگر در مرکز توجه افکار عمومی قرار داد. در دفتر نیز تلاش کردیم از این فرصت برای تولید روایت های انسانی و نزدیک استفاده کنیم.

پس از «لهجه های غزه ای»، آثار دیگری نیز در این مسیر تولید شد؛ از جمله «عایده» که پیش از ما منتشر شده بود و درباره مادر یک شهید لبنانی بود، همچنین کتاب «دیدار با دبیرکل» کتابی درباره 20 دیدار با شهید سیدحسن نصرالله، «دشواری مبارک» درباره جانبازان حادثه انفجار پیجرها و مجموعه ای از سفرنامه ها و روایت های مرتبط با کشورهای مختلف.

در حوزه لبنان و فلسطین کتاب هایی را در قالب یک یونیفرم خاص و به اسم مجموعه خط سرخ منتشر کردیم. آثاری مانند، «آزمایشگاه فلسطین»، «11 زندگی»، «فندق السفیر»، «گلدا اینجا خوابیده»، «پایی در غزه»، «یازده صفر سه»، «در بازداشت حزب الله»، «علیه اشباح» و «پنج سفر» در این مسیر قرار گرفتند. این آثار در مجموع تلاش دارند تصویری نزدیک تر از تحولات فلسطین، لبنان و جبهه مقاومت ارائه دهند.

بخشی از این آثار نیز در قالب سفرنامه شکل گرفت. برای نمونه، کتاب خانم آخرتی درباره سفر به لبنان و تجربه های ایشان از این کشور و تشییع شهید سیدحسن نصرالله شکل گرفت و در آن تلاش شده است مجموعه تجربیات و مشاهدات ایشان از سفرهای مختلف به لبنان و شناختشان از شخصیت و مسیر زندگی شهید نصرالله روایت شود.

در ادامه، طراحی و هویت بصری مجموعه نیز تغییراتی پیدا کرد. در ابتدا آثاری مانند «لهجه های غزه ای» و «دشواری مبارک» با یک الگوی مشخص منتشر شدند و سپس این یونیفرم تغییر کرد. در مقطعی نیز کتاب هایی مانند «به صرف قهوه و پیتا» و «خارج از پروتکل» با طراحی متفاوت منتشر شدند و در ادامه با هویت بصری جدید به مجموعه اضافه شدند.

*دفتر هنر و ادبیات بیداری برای مفهوم «بیداری» چه چارچوبی تعریف کرده و با ایجاد «رده بیداری» در انتشارات حوزه هنری، چه هدفی را در زمینه هویت بخشی و انسجام آثار مرتبط با مقاومت و تحولات بین الملل دنبال می کند؟

از زمانی که مسئولیت دفتر را بر عهده گرفتیم، با آقای توکلی و آقای دادمان به این جمع بندی رسیدیم که نمی توان فعالیت های بین المللی حوزه هنری را صرفاً به تولیدات مستقیم دفتر محدود کرد. برای مثال، ممکن بود کتابی درباره نسل کشی در غزه و بوسنی توسط یک مجموعه دیگر تولید شود، اما صرفاً به دلیل موضوع بین المللی آن، برای رونمایی به دفتر بیداری ارجاع داده شود؛ در حالی که دفتر هیچ دخالتی در تولید آن اثر نداشته است.

به همین دلیل پیشنهاد کردیم در حوزه هنری یک «رده بیداری» ایجاد شود. همان طور که آثار مرتبط با مقاومت در یک رده مشخص قرار می گیرند و مخاطب می تواند مجموعه آثار آن حوزه را شناسایی کند، لازم بود برای آثار مرتبط با حوزه بین الملل و بیداری نیز یک رده مشخص ایجاد شود.

بر این اساس، پیشنهاد کردیم هر کتابی که در هر یک از دفاتر، استان ها یا مجموعه های حوزه هنری با موضوع بیداری و مقاومت بین الملل تولید می شود، صرف نظر از اینکه تولیدکننده آن دفتر هنر و ادبیات بیداری باشد یا مجموعه ای دیگر، ذیل «رده بیداری» قرار بگیرد. به این ترتیب، مخاطب می تواند با مشاهده این رده، آثار مرتبط با حوزه بین الملل را شناسایی کند.

در کنار این اقدام، موضوع تعریف دقیق مفهوم «بیداری» نیز برای ما اهمیت داشت. خانم رامهرمزی در این زمینه پژوهش مفصلی انجام دادند و ریشه های مفهوم بیداری اسلامی را بررسی کردند. من نیز به سراغ صحیفه امام خمینی(ره) رفتم و کاربرد مفهوم «بیداری» را در سخنان ایشان بررسی کردم.

مفهوم بیداری یکی از مفاهیم پرتکرار در کلام امام خمینی(ره) است. ایشان از سال 1342 بارها ملت ها را به بیداری دعوت کرده اند و درباره ضرورت بیداری ملت ها در برابر استعمار و غارت منابع کشورها سخن گفته اند. این مفهوم صرفاً به دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی محدود نمی شود و در اندیشه امام، سابقه ای طولانی دارد.

در واقع، هدف ما از این پژوهش ها این بود که برای هر کتابی که در رده بیداری منتشر می شود، مقدمه ای داشته باشیم تا مخاطب بداند مفهوم بیداری در این دفتر دقیقاً به چه معناست، ریشه های آن چیست و چه جریان ها و شخصیت هایی را شامل می شود.

ما با این پرسش مواجه بودیم که آیا منظور از بیداری صرفاً «بیداری اسلامی» است یا مفهوم گسترده تری دارد؟ برای مثال، اگر جنبشی در آمریکای لاتین یا کشوری دیگر علیه استعمار شکل گرفته باشد و ماهیت اسلامی نداشته باشد، آیا می تواند در حوزه بیداری قرار بگیرد؟ این مسائل نیازمند تعریف دقیق بود.

در نهایت، برای دفتر یک چارچوب موضوعی تعریف کردیم. هسته اصلی فعالیت دفتر، همچنان «بیداری اسلامی» و جریان مقاومت است. در این چارچوب، کشورهایی مانند لبنان، عراق، یمن و سوریه در اولویت قرار دارند. طبیعتاً ایران نیز به عنوان کشور خودمان در این تقسیم بندی قرار نمی گیرد، چراکه مأموریت دفتر ناظر بر حوزه بین الملل و خارج از مرزهاست.

در حلقه بعدی، کشورهایی قرار می گیرند که الزاماً عضو مستقیم جبهه مقاومت نیستند، اما از نظر فرهنگی، سیاسی یا تاریخی ارتباط نزدیکی با این حوزه دارند؛ برای مثال افغانستان، تاجیکستان و پاکستان.

در حلقه های دورتر نیز می توان به فعالان ضدصهیونیستی و حامیان فلسطین در کشورهای مختلف اشاره کرد؛ افرادی که لزوماً مسلمان نیستند، اما در مخالفت با رژیم صهیونیستی، استعمار یا استبداد فعالیت می کنند. برای مثال، فعالان دانشجویی در آمریکا یا کنشگران کشورهای آمریکای جنوبی می توانند در این دایره قرار بگیرند.

بنابراین، ما بیداری را مفهومی صرفاً محدود به بیداری اسلامی تعریف نکردیم، بلکه «بیداری جهانی» را نیز در نظر گرفتیم. برای نمونه، مبارزات نلسون ماندلا علیه آپارتاید یا برخی جریان های ضد استعمار در آمریکای لاتین می تواند از منظر مفهوم بیداری قابل بررسی باشد.

البته این به معنای یکسان بودن اولویت ها نیست. منابع، بودجه و ظرفیت اصلی دفتر طبیعتاً بر کشورهای هسته مرکزی و اولویت های اصلی متمرکز می شود و هرچه از این هسته فاصله می گیریم، میزان و حجم تولیدات نیز متناسب با اولویت ها کاهش پیدا می کند. با این حال، سایر جریان ها نیز از دایره توجه دفتر خارج نمی شوند.

در همین چارچوب، پروژه های متعددی درباره یمن تعریف کرده ایم و احتمالاً امسال دو کتاب درباره این کشور منتشر خواهیم کرد. همچنین یک اثر شناسنامه ای درباره یمن آماده شده که هنوز منتشر نشده است. در این پروژه ها تلاش شده است جریان های فکری، اجتماعی و سیاسی یمن و تحولات این کشور برای مخاطب ایرانی معرفی شود.

در نهایت، ایجاد «رده بیداری» تنها یک طبقه بندی کتابشناختی نبود، بلکه بخشی از فرآیند هویت سازی و برندسازی برای این حوزه محسوب می شد. تجربه ما در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس نیز نشان داده بود که ایجاد یک برند مشخص می تواند به شناسایی و انسجام آثار یک حوزه کمک کند.

به همین دلیل، با موافقت آقای دادمان و هماهنگی با انتشارات، قرار شد هر کتابی که با موضوع بیداری و حوزه بین الملل منتشر می شود، چه مستقیماً توسط دفتر تولید شده باشد و چه توسط مجموعه ای دیگر، در صورت انطباق با معیارهای موضوعی، در «رده بیداری» قرار گیرد.

اکنون حدود 25 کتاب در این رده منتشر کرده ایم و حدود 10 کتاب نیز در انتشارات در حال آماده سازی است. علاوه بر این، نزدیک به 60 پروژه در موضوعات مختلف و درباره کشورهای گوناگون در دست بررسی یا تولید قرار دارد.

برخی از این آثار مستقیماً متعلق به دفتر هنر و ادبیات بیداری هستند و برخی دیگر توسط دفاتر، استان ها یا مجموعه های دیگر تولید شده اند، اما در صورت ارتباط با حوزه بیداری، ذیل این رده قرار می گیرند. به این ترتیب، رده بیداری به تدریج در حال تبدیل شدن به یک نشان مشخص برای شناسایی آثار حوزه بین الملل در مجموعه انتشارات حوزه هنری است.